न्यायदानापासून दिव्यांगांच्या मदतीपर्यंत सामाजिक कार्याचा व्यापक ठसा!
(फलटण | प्रतिनिधी )प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत शिक्षणाची वाट धरायची, कायद्याच्या क्षेत्रात स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करायची आणि मिळवलेल्या यशाचा उपयोग समाजातील वंचित, दुर्बल व गरजू घटकांच्या जीवनात परिवर्तन घडवण्यासाठी करायचा, असा प्रेरणादायी जीवनप्रवास म्हणजे मुंबई उच्च न्यायालयातील ज्येष्ठ विधिज्ञ अ‍ॅड. टी. एस. टाळकुटे यांचा.
मुंबई उच्च न्यायालयात २८ वर्षांहून अधिक काळ कायदेविषयक सेवा बजावत असताना त्यांनी सामाजिक बांधिलकीही तितक्याच निष्ठेने जपली आहे. शिक्षण, आरोग्य, दिव्यांग पुनर्वसन, पर्यावरण संवर्धन आणि गरजू नागरिकांना न्याय मिळवून देणे अशा विविध क्षेत्रांतील त्यांचे योगदान समाजासाठी प्रेरणादायी ठरत आहे. त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या कार्याचा घेतलेला हा विशेष आढावा.
प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत कायद्याच्या क्षेत्रात यशस्वी वाटचाल
फलटण येथील शेतकरी कुटुंबात जन्मलेल्या अ‍ॅड. टाळकुटे यांनी ‘कमवा आणि शिका’ योजनेच्या माध्यमातून शिक्षण पूर्ण केले. मुधोजी महाविद्यालय, फलटण येथून बी.ए. पदवी सुवर्णपदकासह संपादन केली. त्यानंतर एल.एल.बी. पूर्ण करून मुंबई विद्यापीठातून घटनात्मक कायदा आणि ग्राहक संरक्षण कायदा या विषयांत विशेष प्रावीण्यासह एल.एल.एम. पदवी मिळवली.
सन १९९८ मध्ये मुंबई उच्च न्यायालयात वकिलीची कारकीर्द सुरू केल्यानंतर दिवाणी, फौजदारी, घटनात्मक, कौटुंबिक, महसूल, शैक्षणिक आणि सहकारी संस्था अशा विविध क्षेत्रांतील कायदेविषयक प्रकरणांमध्ये त्यांनी काम केले. प्रदीर्घ कारकिर्दीत सुमारे ९० हजार प्रकरणांमध्ये प्रतिनिधित्व करण्याचा अनुभव त्यांच्या नावावर आहे. सार्वजनिक बांधकाम विभागासाठी विशेष सरकारी वकील म्हणूनही त्यांनी जबाबदारी पार पाडली आहे.
गरजूंना न्याय मिळवून देण्यासाठी कायद्याचा आधार
वकिली हा केवळ व्यवसाय नसून समाजातील अन्यायग्रस्तांना न्याय मिळवून देण्याचे प्रभावी माध्यम आहे, ही भूमिका अ‍ॅड. टाळकुटे यांनी सातत्याने जपली आहे. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल नागरिकांसाठी विनामूल्य (प्रो-बोनो) तसेच सवलतीच्या दरात कायदेविषयक सेवा देण्यावर त्यांनी भर दिला.
दीर्घकाळ कारागृहात असलेल्या आरोपींच्या जामीन व अपील प्रकरणांपासून निवृत्तिवेतन, जमीन संपादन, बेदखली आणि सामाजिक अन्यायाशी संबंधित विविध प्रकरणांमध्ये त्यांनी न्यायालयीन लढा दिला. न्यायालयाने नियुक्त केलेले मध्यस्थ म्हणूनही अनेक वाद सामोपचाराने सोडविण्यात त्यांनी योगदान दिले आहे.
माऊली फाउंडेशनच्या माध्यमातून समाजसेवेचा विस्तार
सन २०१७ मध्ये स्थापन झालेल्या माऊली फाउंडेशनच्या माध्यमातून त्यांच्या सामाजिक कार्याला संघटित स्वरूप प्राप्त झाले. आरोग्य, शिक्षण, सामाजिक सेवा आणि क्रीडा क्षेत्रांत संस्थेच्या माध्यमातून विविध उपक्रम राबविले जातात.
गरजू रुग्णांसाठी वैद्यकीय शिबिरे, रुग्णवाहिका सेवा, सवलतीच्या दरात वैद्यकीय तपासण्या आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी घरपोच सेवा अशा उपक्रमांद्वारे समाजातील गरजू घटकांना मदत केली जात आहे.
दिव्यांगांच्या आयुष्यात स्वावलंबनाची नवी उमेद
दिव्यांग व्यक्तींना स्वावलंबी जीवन जगता यावे, या उद्देशाने जयपूर फूट शिबिरांचे आयोजन करण्यात आले. मुंबई, फलटण, कोल्हापूर आणि सोलापूरसह विविध ठिकाणी आयोजित शिबिरांच्या माध्यमातून ४०० हून अधिक दिव्यांग व्यक्तींना कृत्रिम हात-पाय उपलब्ध करून देण्यात आले. या उपक्रमामुळे अनेकांच्या आयुष्यात आत्मविश्वास आणि स्वावलंबनाची नवी उमेद निर्माण झाली आहे.
आषाढी वारीदरम्यान वारकऱ्यांसाठीही विशेष वैद्यकीय सेवा उपक्रम राबविण्यात आला. सुमारे २० ते २५ डॉक्टरांच्या पथकाद्वारे वारकऱ्यांची आरोग्य तपासणी, औषधोपचार आणि आवश्यक वैद्यकीय मदत करण्यात आली.
शिक्षण क्षेत्रातही सामाजिक बांधिलकीचा ठसा
शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तन घडविण्याच्या उद्देशाने त्यांनी फलटणमधील नगरपालिका शाळांच्या नूतनीकरणासाठी आणि डिजिटल शिक्षणाच्या सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी प्रयत्न केले आहेत.
फलटणमधील मूकबधिर विद्यालयातील निवासी दिव्यांग विद्यार्थ्यांना उच्च दर्जाच्या गाद्या, पुस्तके, शैक्षणिक साहित्य आणि क्रीडा साहित्य उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. तसेच गरजू विद्यार्थ्यांसाठी वाचनालयाची सुविधा, शिष्यवृत्ती आणि पुरस्कारांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन देण्याचे काम केले जात आहे.
‘जनसेवा वाचनालय’च्या माध्यमातून स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या तरुणांना मार्गदर्शन आणि अल्पशुल्कात वाचनाची सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. ग्रामीण व सर्वसामान्य कुटुंबांतील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या प्रवाहात टिकवून ठेवण्यासाठी अशा उपक्रमांचे महत्त्व अधोरेखित होते.
पर्यावरण संवर्धनासाठी वृक्षारोपणाचा संकल्प
सामाजिक कार्यासोबत पर्यावरण संवर्धनाची जबाबदारीही त्यांनी स्वीकारली आहे. सातारा जिल्ह्यात विविध ठिकाणी वृक्षारोपण मोहिमा राबविणे, मौल्यवान वृक्षांची रोपे नागरिकांना उपलब्ध करून देणे आणि वृक्षसंवर्धनाबाबत जनजागृती करणे असे उपक्रम सातत्याने राबविले जात आहेत.
विविध पुरस्कारांनी कार्याचा गौरव
कायदेविषयक आणि सामाजिक क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाची विविध संस्थांनी दखल घेतली आहे. त्यांना ‘लोकराजा राजर्षी शाहू समाजभूषण पुरस्कार २०२६’ हा महत्त्वपूर्ण सन्मान १७ सप्टेंबर २०२६ रोजी सोलापूर येथे प्रदान करण्यात आला. याशिवाय कस्तुभमणी पुरस्कार, उपकाळ सन्मान आणि पोरे परिवार गौरव पुरस्कार अशा विविध पुरस्कारांनीही त्यांचा गौरव करण्यात आला आहे.
‘मानव सेवा हीच ईश्वर सेवा’ हाच जीवनकार्याचा मूलमंत्र
प्रतिकूल परिस्थितीतून सुरू झालेला प्रवास, शिक्षणातील गुणवत्ता, कायद्याच्या क्षेत्रातील प्रदीर्घ अनुभव आणि समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत मदतीचा हात पोहोचविण्याची तळमळ, ही अ‍ॅड. टी. एस. टाळकुटे यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत.
‘मानव सेवा हीच ईश्वर सेवा’ हा विचार केवळ शब्दांत न ठेवता तो प्रत्यक्ष कृतीतून जगण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला आहे. कायद्याच्या माध्यमातून अन्यायग्रस्तांना न्याय मिळवून देताना सामाजिक उपक्रमांतून दिव्यांग, विद्यार्थी, रुग्ण, ज्येष्ठ नागरिक आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांना आधार देण्याचे त्यांचे कार्य निश्चितच उल्लेखनीय आहे.
यशाच्या शिखरावर पोहोचल्यानंतरही आपल्या मातीशी आणि माणसांशी असलेली नाळ कायम जपत समाजसेवेचा वसा पुढे नेणारे अ‍ॅड. टी. एस. टाळकुटे यांचा जीवनप्रवास नव्या पिढीसाठी प्रेरणादायी आदर्श ठरत आहे. त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांना निरोगी, दीर्घायुषी आणि समाजसेवेसाठी अधिकाधिक ऊर्जा लाभो, हीच मनःपूर्वक शुभेच्छा!
